Category: व्यक्तिचित्रं

Read More

मदर्स डे अर्थात मातृदिन

मदर्स डे किंवा मातृदिनाची कल्पना पाश्चिमात्य असली तरी ती मला एक चांगली प्रथा वाटते. किंबहुना असे काही दिवस साजरे करणं ही एक छान पद्धत आहे असं मला वाटतं. मे महिन्यातल्या दुस-या रविवारी मदर्स डे साजरा केला […]

Read More

घरातल्या विजयाबाई

मावशीच्या आणि माझ्या लग्नापूर्वीच्या आयुष्यात बराच सारखेपणा आहे. आम्ही दोघीही मुंबईत येण्यापूर्वी लहान शहरांमधे राहत होतो. तिचं माहेर कोल्हापूरचं तर माझं माहेर औरंगाबादचं. त्यामुळे शहरातल्या, विशेषतः मुंबईतल्या लोकांना ज्या गोष्टी माहितही नाहीत आणि अनुभवयालाही मिळत नाहीत अशा ब-याच गोष्टी आम्ही दोघींनी अनुभवल्या आहेत. लहान गावातली संस्कृती, तिथल्या लोकांचे एकमेकांशी असलेले संबंध, तिथली जीवनपध्दती हे मुंबईपेक्षा खूप वेगळं असतं आणि ते आम्हा दोघींनाही माहीत आहे. त्यामुळे असेल कदाचित पण मला तिच्याबद्दल पहिल्यापासून आपलेपणा वाटला.

Read More

मंगेश विट्ठल राजाध्यक्ष

भाईंना, माझ्या सास-यांना जाऊन आज पाच वर्षं झाली. माझं लग्न ठरलं तेव्हा ती मी औरंगाबादला दैनिक मराठवाड्यात काम करत होते. माझं लग्न मंगेश विट्ठल राजाध्यक्षांच्या मुलाशी ठरलंय हे कळल्यावर जयदेव डोळेंनी मला विचारलं होतं, “काय गं शालजोडी वाचलं आहेस का? काय अप्रतिम शैली आहे तुझ्या सास-यांची. अगदीच वेगळी.” तोपर्यंत मी भाईंचं काहीही वाचलं नव्हतं फक्त पु. ल. देशपांड्यांच्या लिखाणात त्यांचा उल्लेख वाचला होता. आणि नंतर नेहरूंनी त्यांच्या इंग्रजीचं कौतुक केल्याचं, त्यांना वर्डस्वर्थ पारितोषिक मिळाल्याचंही ऐकलं.
मी निरंजनला भेटायला आले तेव्हा आम्ही साहित्य सहवासात वा. ल. कुलकर्ण्यांच्या घरी उतरलो होतो. संध्याकाळी आमचं घर बघायला या असं मावशीनं, माझ्या सासुबाईंनी सांगितलं होतं. तसे आम्ही संध्याकाळी राजाध्यक्षांच्या घरी गेलो. ती माझी भाईंशी झालेली पहिली भेट. साधा कुडता आणि लुंगी अशा वेशातले भाई अगदी सौम्य, हसरे असे होते. अतिशय शालीनतेनं बोलणारे. मराठवाड्यात असे मुलीकडचे लोक भेटायला आल्यावर फारसं स्वागत करण्याची पध्दत तेव्हा तरी सर्रास नव्हती. त्यामुळे हे नवलाईचंच होतं.

Read More

सुरूचीकाकू

माझी काकू ही मूळची सोलापूरची. लग्नापूर्वीची प्रभा आठवले आणि नंतरची सुरूची चपळगावकर. तिचे वडील शंकरराव आठवले हे कामगार नेता होते. ते इंटकचं काम करायचे. कामगार चळवळीच्या राजकारणातच त्यांचा खून झाला. मिस्टेकन आयडेंटीटीचा प्रकार होता तो. काकूची आई अतिशय शांत, समंसज होती. तशीच सुरूची काकूही अतिशय शांत, समंजस होती.
लग्न होऊन काकू बीडला आमच्या घरी आली तेव्हा ती जेमतेम २०-२२ वर्षांची होती. आमच्या घरात देशस्थी कारभार होता. आजोबा, बाबा, काका सगळे वकील. घरात सतत पक्षकारांचा आणि माणसांचा राबता. तिचं लग्न झालं तेव्हा मी अडीच-तीन वर्षांची होते. ती मला खिडकीत बसवून भरवायची. काका नंतर गंमतीनं म्हणायचेही, ‘काम टाळण्याचा अगदी सोपा उपाय होता तो!’ त्यांचं लग्न झालं आणि काका लगेचच मॅजिस्ट्रेट झाले. मग काका-काकू बदलीच्या गावी गेले. पण आमचे सगळे सण एकत्र व्हायचे. महालक्ष्म्या, दिवाळी हे तर एकत्र असायचंच. काकू रांगोळ्या फार सुंदर काढायची. मी रांगोळ्या काढायला तिच्याकडूनच शिकले. आमच्या बीडच्या घराला प्रचंड मोठं अंगण होतं. मी आणि काकू मिळून दिवाळीच्या प्रत्येक दिवशी मोठ्ठी रांगोळी काढत असू. तीही माझ्याइतकीच त्यात गुंगून जायची.

Read More

मावशी आणि मी

माझ्या सासुबाईंना मी मावशी म्हणते. माझं लग्न ठरल्यावर तुम्हाला काय म्हणू? असं मी माझ्या सासुसास-यांना विचारलं होतं. आणि मी आई-बाबा म्हणणार नाही असंही सांगितलं होतं. तर तिनं “मला विजू म्हण,” असं सांगितलं. कारण निरंजन आणि त्याच्या बहिणी तिला विजू म्हणतात. ते तर मला शक्यच नव्हतं. मग मी मावशी म्हणेन असं सांगितलं, त्यावरही तिचा “अगं मावशी म्हण” असा आग्रह होता. पण तेव्हा मी तिला अहो मावशीच म्हणत असे. चार-पाच वर्षानंतर तिच्या एका वाढदिवसाला तिनं “मला आजपासून अगं मावशीच म्हण,” अशी आज्ञा केली! जी पाळण्याशिवाय माझ्याकडे पर्याय नव्हता.
मावशी जेव्हा अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाची अध्यक्ष झाली तेव्हा २००१ मध्ये मी ‘ललित’साठी ‘घरातल्या विजयाबाई’ असा लेख लिहिला होता. तेव्हा माझ्या लग्नाला जेमतेम सहा वर्षं झाली होती. तिच्याशी मैत्री होती खरी पण त्यात काहीसा नवखेपणा होता. त्यामुळे त्यावेळी माझं आणि तिचं जे नातं होतं त्यापेक्षा आज २० वर्षांनंतरचं आमचं नातं खूप बदललेलं आहे. आम्ही आज एकमेकींच्या जास्त जवळ आहोत. सासू-सुनेपेक्षा आज आम्ही फक्त मैत्रिणी आहोत.

कवी अनिल

आत्माराम रावजी देशपांडे उर्फ कवी अनिल यांचा भग्नमूर्ती हा काव्यसंग्रह वाचून माझ्या सास-यांनी त्यांना पत्र लिहिलं होतं. त्यानंतर १९३६ मध्ये ते मुंबईला आले असताना मुंबईतल्या एम्पायर हॉटेलमध्ये ते उतरले होते. तेव्हा माझ्या त्यावेळी २३ वर्षांच्या असणा-या सास-यांना त्यांनी भेटायला बोलावलं होतं. १९३६ मध्ये जुळलेला हा बंध कवी अनिलांच्या मृत्यूपर्यंत म्हणजे १९८२ पर्यंत कायम होता. माझे सासरे तसे व्यक्तिपूजेच्या अगदी विरोधात होते पण कवी अनिल आणि कुसुमावतीबाई हे दोघे त्यांच्यासाठी आदरस्थानं होती. भाई (माझे सासरे) आणि विजया आपटे यांनी जेव्हा लग्न करायचं ठरवलं तेव्हा भाईंनी सगळ्यात आधी आपल्या वहिनीला ही गोष्ट सांगितली आणि त्यानंतर अनिल आणि कुसुमावतीबाईंना. मावशीनं सांगितलं की जेव्हा लग्नानंतर कुसुमावतीबाईंचं पहिलं पत्र आलं तेव्हा त्यांनी लिहिलं होतं की, तुमचं अभिनंदन करू की तुम्हाला आशीर्वाद देऊ?

Read More

आजोबा

आज माझ्या आजोबांचा जन्मदिवस. ते आज असते तर १०४ वर्षांचे असते. मी आता ४४ वर्षांची आहे तरीही आजोबांची आठवण येत नाही असा एकही दिवस जात नाही. आणि ते केवळ माझे आजोबा होते म्हणून नाही तर मी तटस्थपणे जरी विचार करण्याचा प्रयत्न केला तरीही त्यांचं जे व्यक्तिमत्व डोळ्यासमोर येतं त्यामुळे असं होतं असं मला वाटतं.
आमचे पूर्वज मूळचे कर्नाटक सीमेवरच्या, अक्कलकोट तालुक्यातल्या चपळगावचे. आजोबांचे वडील कामानिमित्त मराठवाड्यातल्या बीडला आले आणि आम्ही बीडचेच झालो. बरेचसे चुलतमावस चपळगावकर बीड आणि त्याजवळच असलेल्या गेवराईला स्थायिक झाले. आजोबांचे वडील ते लहान असतानाच गेले. त्यानंतर त्यांच्या आईनं भिंतीत पुरून ठेवलेलं थोडं-थोडं सोनं विकून त्यांना शिकवलं. ते दोघे भाऊ. आजोबांनी त्या काळात उर्दूमधून वकिलीची सनद घेतली आणि बीडला वकिली सुरू केली. त्यांचे भाऊ शिक्षक झाले. त्यानंतर मराठवाडा मुक्तिसंग्रामाच्या काळात ते स्वातंत्र्य चळवळीत सामील झाले. दीड वर्षं ते तुरूंगात होते. तिथे जे काही खायला मिळायचं त्यामुळे आयुष्यभर पोटाचा त्रास त्यांच्या मागे लागला.